استاد : نه ، كارى به جهت اخلاقى ندارند . مقصودشان اين است كه ابزار ، انسان را كامل مىكند ؛ يعنى مثل مدرسه است ، بر تجربيات انسان مىافزايد . البته آن جنبه‌هاى ديگر را هم بعد مىگويند . اينكه ابزار انسان را مىسازد به معنى اينكه ابزار توليد زيربناست ، البته اين را هم نتيجه گيرى مىكنند ولى آنچه كه در اينجا فعلًا مىگويند اين مسئله است كه چرا تكامل دست مىدهد ؟ مىگويند انسان ابزار را مىسازد و ابزار هم انسان را مىسازد . مىخواهند توجيه كنند چرا انسان موفق مىشود كه در مرحلهء بعد ابزار كاملتر را بسازد . مىگويند يك انسان بىتجربه ، اول يك ابزار ساده‌اى را مىسازد ، ولى مدتى كه با آن عمل مىكند تكامل پيدا مىكند و آماده مىشود براى اينكه ابزار بعدى را [ كه كاملتر است بسازد . ] اگر او روى اين ابزار كار نكرده بود ، چنانچه باز هم مىخواست ابزار بسازد مثل همين را مىتوانست بسازد نه بيشتر ، ولى كار كردن با اين ابزار تجربه‌اش را زياد مىكند . البته همان‌طور كه شما هم توجه كرديد اينها بعد در نهايت امر مىگويند اقتصاد همه چيز را مىسازد . قضيه به آنجا هم خواهد رسيد . اين توضيحى بود كه براى مجموع اين عوامل لازم بود عرض كنيم . نظريهء هگل دربارهء روح زمان هگل سخنى دارد كه از بعضى جهات قابل توجه است . او معتقد به چيزى است كه آن را « روح زمان » مىنامد و نظريهء بسيار جالبى است . اگر ما بخواهيم آن را به تعبير خودمان بيان كنيم بايد بگوييم او براى روح زمان نوعى عصمت قائل است . مىخواهد بگويد زمان اشتباه نمىكند ، روزگار اشتباه نمىكند ، فرد اشتباه مىكند ولى [ جمع اشتباه نمىكند . ] اين حرف خيلى نزديك است به آن معنايى كه اهل تسنن در مورد اجماع در باب احكام شرعى معتقدند و گويا اقبال لاهورى هم در كتاب احياى فكر دينى مسئلهء اجماع را طورى تحليل مىكند كه با همين فلسفهء هگل يكى مىشود و البته نزديك هم هست . مى دانيم يك اختلاف نظرى ميان شيعه و سنّى در باب حجّيت اجماع هست . از نظر شيعه فقط قول فرد معصوم حجت است ؛ فرد معصوم داريم و تنها قول فرد معصوم حجت است . اگر اجماع صورت گرفت و فرد معصوم داخل در مجمعين بود - ولو عده‌شان پنج نفر باشد حجت است و اگر همهء عالم اجماع كنند منهاى فرد معصوم ، حرفشان حجت نيست . اهل تسنن كه به حديث‌لاتَجْتَمِعُ امَّتى عَلى خَطَأٍاستناد مىكنند در واقع مىخواهند بگويند كه فرد اشتباه مىكند ، جمع هم اشتباه